Umowy Waterfall – charakterystyka, forma prawna, wady i zalety

Model Waterfall, zwany także kaskadowym, to tradycyjne i sformalizowane podejście do realizacji projektów informatycznych. Jego istota polega na sekwencyjnym prowadzeniu prac, a kolejne fazy następują po sobie w ściśle określonej kolejności i nie powinny się na siebie nakładać. Przyjmuje się, że dopóki nie zakończymy jednego etapu, nie przechodzimy dalej i nie rozpoczynamy kolejnego. Stąd jest to model mało elastyczny, tworzący liniowo „kaskadę” następujących po sobie działań.  

Mimo tego, jak i pomimo tego, że metodyki zwinne zdobywają obecnie coraz większą popularność, model kaskadowy nie traci swojego znaczenia i w wielu przypadkach nadal może znaleźć zastosowanie jako rozwiązanie korzystniejsze. 

Jak to działa? 

Podstawowe założenie jest takie, że wymagania biznesowe są znane i kompletne już na początku projektu, co umożliwia precyzyjne zaplanowanie zakresu, harmonogramu i budżetu wdrożenia jeszcze przed rozpoczęciem realizacji zasadniczych prac wdrożeniowych. Typowy projekt wdrożeniowy prowadzony w modelu Waterfall obejmuje kolejne główne etapy: analizę wymagań, projektowanie, budowę rozwiązania, testy oraz wdrożenie produkcyjne. Każdy etap kończy się formalnym odbiorem, oznaczającym akceptację rezultatów zakończonych prac i ich petryfikację. Ostateczne oddanie gotowego produktu następuje na samym końcu, w wersji kompletnej po zakończeniu wszystkich etapów prac, testów i akceptacji. 

Dużą rolę w projekcie odgrywa dokumentacja. Dokumenty projektu wytworzone i zaakceptowane (utrwalone) w fazie projektowej stanowią podstawę późniejszej pracy zespołów wdrożeniowych i główny punkt odniesienia dla procedur odbiorowych. Odpowiednio rozpisana szczegółowość zadań pozwala jasno określić, kto, co i kiedy powinien wykonać. 

Taki model działania daje wysoki poziom kontroli organizacyjnej i finansowej nad całym procesem wdrożenia. Sprzyja przewidywalności i przejrzystości procesu, zwłaszcza w dużych organizacjach i w projektach regulowanych przepisami prawa. Z perspektywy osoby zarządzającej wdrożeniem model ma ważną zaletę: stanowi prosty i zrozumiały wyznacznik postępów prac, a wszystkie zadania mogą być łatwo zweryfikowane i ocenione co do ich kompletności i terminowości. Konsekwencją procesu Waterfall jest jednak to, że zmiany wymagań biznesowych wprowadzane powinny być jedynie wyjątkowo, a ich zakres i waga nie powinny modyfikować założeń projektu, co ogranicza możliwość adaptacji procesu do zmian zachodzących w trakcie jego realizacji. 

Charakter prawny umowy Waterfall i jego konsekwencje 

Umowy wdrożeniowe typu Waterfall co do zasady przewidują wykonanie przez dostawcę określonego zadania, opisanego w dokumentacji wdrożenia. W rozbiciu na szczegóły, umowa często przewiduje również wykonanie wyodrębnionych pośrednich etapów jej realizacji, stanowiących samodzielne kompletne zadania, jak na przykład opracowanie dokumentacji projektowej.  

Stąd też umowy Waterfall kwalifikowane są często jako umowy o dzieło w rozumieniu Kodeksu cywilnego. Niemniej, w zależności od treści danej umowy, może ona zostać zakwalifikowana również jako umowa o świadczenie usług lub umowa nienazwana. Każdy z tych przypadków wiąże się z odrębnymi konsekwencjami prawnymi wynikającymi z przepisów w rozumieniu Kodeksu cywilnego. W szczególności: 

• Umowa o dzieło jest umową rezultatu. Wykonawca zobowiązany jest do dostarczenia określonego wyniku swojej pracy – dzieła. Zamawiający może wymagać jego dostarczenia i odwoływać się do umówionego zakresu i charakteru dzieła. Umowa o świadczenie usług na tego nie gwarantuje. Osiągnięcie rezultatu nie jest cechą charakterystyczną takiej umowy. 

• W konsekwencji, przy umowie o dzieło wykonawca ponowi odpowiedzialność za rezultat swojej prac, a przy umowie o świadczenie usług za wykonywanie pracy z zachowaniem należytej staranności. 

• Z umową o dzieło bezpośrednio powiązane są przepisy Kodeksu cywilnego o rękojmi za wady, czego nie ma przy umowie o świadczenie usług ani umowie nienazwanej. 

• Przy umowie o dzieło, roszczenia przedawniają się już z upływem dwóch lat od dnia oddania dzieła. W pozostałych przypadkach w terminie lat trzech. 

• Różnie uregulowane są warunki wypowiedzenia i odstąpienia od umowy o dzieło i umowy o świadczenie usług. 

Powyższe różnice mogą mieć istotny wpływ na sposób realizacji umowy wdrożeniowej i skutki jej nieprawidłowego wykonania. W tym zwłaszcza na zasady odpowiedzialności stron i uprawnienia przysługujące zamawiającemu wobec wykonawcy. 

Dlatego: negocjując i zawierając umowę wdrożeniową w modelu Waterfall należy zawsze precyzyjnie określić jej charakter prawny i stosowanie do tego odpowiednio uregulować obowiązku i zakres odpowiedzialności stron umowy. 

Kiedy Waterfall, a kiedy nie? 

Wdrożenie w modelu Waterfall sprawdza się najlepiej tam, gdzie wymagania i procesy biznesowe są dobrze zdefiniowane i zasadniczo nie ulegają zmianom lub ich zmienność jest mało prawdopodobna. W projektach o ustalonych wymaganiach i stałym zakresie, w których już na początku możemy rozpisać plan i budżet. Tam, gdzie cel wdrożenia jest wyznaczony, a konieczny jest przewidywalny harmonogram.  

Model kaskadowy stosowany jest często w przypadkach, gdy zamawiający mają ograniczone zasoby organizacyjne i nie mogą brać udziału w stałych konsultacjach. Ustalony z góry plan działania dobrze sprawdza się też w przypadku organizacji, które nie mają wielkiego doświadczenia we wdrożeniach. Zaletami tego podejścia są stabilność, stosunkowa łatwość zarządzania procesem i rozliczania prac. 

Należy jednak pamiętać, że wdrożenia Waterfall mają istotne ograniczenia, których nieznajomość może doprowadzić do tego, że zaprojektowany proces nie przetrwa zderzenia ze zmieniającymi się uwarunkowaniami rynkowymi. Przede wszystkim model Waterfall oznacza sztywną i liniową strukturę projektu, uniemożliwiającą elastyczną modyfikację wymagań na etapie realizacji. Zmiany zgłaszane w trakcie projektu są kosztowne i mogą być trudne lub niemożliwe do wprowadzenia.  

Mimo to, przy odpowiednim doborze do projektu odpowiedzialnym podejściu organizacyjnym umowy typu Waterfall pozostają bardzo skutecznym sposobem realizacji projektów wdrożeniowych. 

Podstawowe zalety modelu Waterfall: 

• Prosta struktura. Jest łatwy do zrozumienia i przeprowadzenia.  

• Dokładna specyfikacja i określone cele. Zakłada, że wszystkie wymagania są zdefiniowane przed rozpoczęciem prac. 

• Określony harmonogram. Pozwala na efektywne zarządzanie postępem prac oraz monitorowanie harmonogramu i kosztów. 

• Podział zadań. Pozwala łatwo przypisać konkretne zadania i odpowiedzialność. 

• Dokładna dokumentacja. Pozwala na udokumentowanie pełnego przebiegu prac i sposobu ich wykonania. 

Kiedy się nie sprawdzi: 

• W projektach, w których nie możemy określić docelowego rezultatu, jaki chcemy osiągnąć. Gdy mamy wizję rozwiązania, ale dopiero musimy wypracować jego szczegóły. 

• W projektach, w których wymagania i procesy biznesowe mogą ulegać zmianie w trakcie prac wdrożeniowych. W szczególności w sytuacji, gdy Zamawiający nie jest pewien, jakie rozwiązanie będzie dla niego korzystniejsze. 

• W projektach, w których mamy do czynienia ze zmiennością w czasie okoliczności zewnętrznych wpływających na sposób realizacji projektu (wymagania rynku, technologia, przepisy, normy). 

Podstawowe ryzyko: 

• Ujawnienie błędów dopiero na etapie końcowym i konieczność powtórzenia wielu etapów. 

• Wysoki koszt niepowodzenia.