Rok w spółce z o.o. – gdy bilans przestaje się zamykać – przesłanka bilansowa upadłości

W poprzednim wpisie przyglądaliśmy się przesłance płynnościowej niewypłacalności, czyli sytuacji, w której spółka traci zdolność do regulowania swoich wymagalnych zobowiązań. Tym razem czas na drugą przesłankę niewypłacalności – przesłankę bilansową.

Nie każda niewypłacalność objawia się brakiem płatności. Zdarzają się sytuacje, gdy spółka wciąż reguluje bieżące zobowiązania, ale jej sytuacja finansowa – patrząc na liczby – pogarsza się w sposób trwały i systemowy.

W takich przypadkach prawo sięga po drugą, mniej intuicyjną przesłankę niewypłacalności – przesłankę bilansową.

Druga twarz niewypłacalności

Przesłanka bilansowa dotyczy wyłącznie:

• osób prawnych,
• oraz jednostek organizacyjnych z przyznaną zdolnością prawną
  (z istotnymi wyłączeniami w przypadku spółek osobowych, w których wspólnicy odpowiadają całym majątkiem).

Jej istota jest prosta w konstrukcji, ale wymagająca w ocenie:
zobowiązania pieniężne dłużnika przekraczają wartość jego majątku, a stan ten utrzymuje się nieprzerwanie przez okres dłuższy niż 24 miesiące.

Nie chodzi więc o chwilowy „dołek”, ale trwałą nierównowagę bilansową.

To nie jest tylko ćwiczenie księgowe

Ocena przesłanki bilansowej wymaga przeprowadzenia rachunku porównawczego:

• po stronie aktywów – tylko składniki wchodzące do masy upadłości (i nie wszystkie),
• po stronie pasywów – zobowiązania pieniężne, zarówno wymagalne, jak i niewymagalne.

Prawo wyłącza przy tym m.in.:

• zobowiązania przyszłe,
• zobowiązania warunkowe,
• zobowiązania sporne ujmowane jako rezerwy,
• zobowiązania wobec wspólników lub akcjonariuszy z tytułu pożyczek i czynności podobnych.

To pokazuje, że bilans prawa upadłościowego nie zawsze jest tożsamy z bilansem księgowym.

Domniemanie z bilansu

Ustawodawca wprowadza również domniemanie: jeżeli z danych bilansowych wynika przewaga zobowiązań nad majątkiem, utrzymująca się przez wymagane 24 miesiące, domniemywa się niewypłacalność bilansową.

Domniemanie to ma charakter wzruszalny, ale jego obalenie wymaga:

• rzeczywistej (a nie wyłącznie księgowej) wyceny majątku,
• wykazania, że po uwzględnieniu ustawowych wyłączeń relacja aktywów i pasywów nie spełnia przesłanki trwałości.

W praktyce oznacza to bardzo często konieczność sięgnięcia po wiedzę specjalistyczną.

Przesłanka „drugiego planu”

Istotną cechą niewypłacalności bilansowej jest jej subsydiarność względem przesłanki płynnościowej.

Oznacza to, że nawet jeśli występuje przewaga zobowiązań nad majątkiem, sąd może oddalić wniosek o ogłoszenie upadłości, jeżeli:

• nie istnieje zagrożenie utraty zdolności do regulowania wymagalnych zobowiązań,
• a spółka zachowuje faktyczną płynność.

Nie zmienia to jednak faktu, że długotrwałe „funkcjonowanie na ujemnym kapitale” staje się z czasem samodzielnym źródłem ryzyka dla zarządu.

Dlaczego zarządy to przeoczają?

Bo przesłanka bilansowa:

• nie generuje natychmiastowego chaosu operacyjnego,
• nie zawsze wiąże się z presją wierzycieli,
• bywa traktowana jako „problem księgowy”.

Tymczasem prawo widzi ją jako pełnoprawną podstawę niewypłacalności, która – po przekroczeniu granicy czasowej – uruchamia te same obowiązki i ryzyka odpowiedzialności.

Co z tego wynika w praktyce?

W rocznym cyklu spółki przesłanka bilansowa jest jak wolno narastający sygnał ostrzegawczy. Nie powoduje nagłych reakcji, ale:

• wymaga stałego monitorowania relacji aktywów i zobowiązań,
• zmusza zarząd do myślenia w horyzoncie dłuższym niż jeden kwartał,
• i w pewnym momencie przestaje być wyłącznie kwestią rachunkową, a zaczyna być kwestią prawną.

Bo niewypłacalność – niezależnie od tego, czy ma charakter płynnościowy czy bilansowy – zawsze uruchamia ten sam mechanizm odpowiedzialności osobistej.