PPA pod lupą audytora. Część 1: czy kontrakt podlega MSSF 9?

Kontrakt PPA jest zwykle projektowany z myślą o celach handlowych: stabilizacji ceny energii, zapewnieniu odbioru produkcji lub zabezpieczeniu dostaw z OZE. Podczas badania sprawozdania finansowego audytor spojrzy na umowę z innej perspektywy. Sprawdzi jej ekonomiczną treść, faktyczny sposób wykonania oraz dane potwierdzające przyjęte ujęcie księgowe. Kilka zapisów dotyczących wolumenu, nadwyżek, bilansowania albo formuły ceny może zdecydować o zastosowaniu MSSF 9, konieczności wyceny do wartości godziwej i wpływie umowy na wynik finansowy.

Dlaczego PPA może stać się istotnym obszarem audytu?

Długoterminowy kontrakt na energię łączy kilka elementów, które mają znaczenie dla sprawozdawczości finansowej:

• okres obowiązywania umowy, 
• formułę ceny, 
• profil produkcji źródła OZE, 
• profil zużycia energii przez odbiorcę, 
• zasady rozliczania nadwyżek i niedoborów, 
• odpowiedzialność za bilansowanie, 
• możliwość finansowego rozliczenia kontraktu, 
• ryzyko kredytowe stron. 

Pierwszym zadaniem jest ustalenie, czy PPA pozostaje umową zakupu lub sprzedaży energii na potrzeby własne, czy wchodzi w zakres MSSF 9 i powinien zostać ujęty jak instrument finansowy.

MSSF 9 obejmuje kontrakty zakupu lub sprzedaży pozycji niefinansowych, które mogą zostać rozliczone netto w środkach pieniężnych albo w inny sposób właściwy dla instrumentów finansowych. Wyjątek dotyczy kontraktów zawartych i nadal utrzymywanych w celu otrzymania lub dostarczenia pozycji niefinansowej zgodnie z oczekiwanymi potrzebami jednostki w zakresie zakupów, sprzedaży lub wykorzystania. Jest to tzw. wyłączenie own-use. 

Od czego audytor rozpocznie analizę PPA?

Punktem wyjścia nie będzie nazwa umowy ani opis przyjęty w prezentacji dla zarządu. Audytor będzie chciał zrozumieć ekonomiczny mechanizm transakcji.

W praktyce analiza może objąć następujące pytania:

• Czy jest to physical PPA, virtual PPA czy kontrakt w formule sleeved PPA? 
• Czy wolumen jest ustalony, czy zależy od rzeczywistej produkcji instalacji? 
• Czy kontrakt działa w formule pay-as-produced, baseload czy według harmonogramu dostaw? 
• Czy odbiorca ma obowiązek przyjąć całą produkcję? 
• Co dzieje się z energią, której odbiorca nie może wykorzystać? 
• Kto odpowiada za bilansowanie? 
• Czy niedobory i nadwyżki są rozliczane fizycznie, czy finansowo? 
• Czy cena jest stała, indeksowana albo ograniczona przez floor lub cap? 
• Jak rozliczane są ceny ujemne? 
• Czy kontrakt zawiera opcje zmiany wolumenu, przedłużenia lub wcześniejszego rozwiązania? 
• Jak traktowane są gwarancje pochodzenia i inne prawa związane z energią?

Poszczególnych zapisów nie należy oceniać w oderwaniu od pozostałych. Znaczenie ma sposób, w jaki wszystkie elementy umowy wspólnie kształtują przepływy energii i środków pieniężnych.

Physical PPA nie zawsze oznacza own-use

Jednym z częstszych uproszczeń jest założenie, że kontrakt przewidujący fizyczną dostawę energii automatycznie pozostaje poza MSSF 9.

Tymczasem fizyczne wykonanie umowy nie wystarcza do potwierdzenia wyłączenia own-use. Trzeba również przeanalizować możliwość rozliczenia netto, faktyczny cel zawarcia umowy i sposób jej wykonywania.

Znaczenie może mieć na przykład sytuacja, w której:

• jednostka regularnie sprzedaje dużą część odbieranej energii, 
• wielkość zakontraktowanej produkcji znacznie przekracza oczekiwane zużycie, 
• sposób rozliczeń prowadzi w praktyce do finansowego wyrównania różnicy cen, 
• spółka posiada praktykę zamykania kontraktów przed dostawą, 
• warunki umowy pozwalają na realizację zysku wynikającego ze zmian cen energii. 

Każdy przypadek wymaga analizy konkretnej umowy i okoliczności jej wykonania.

Virtual PPA zwykle wymaga szczególnej uwagi, ponieważ jego głównym mechanizmem jest rozliczenie różnicy pomiędzy ceną określoną w kontrakcie a ceną rynkową. Nie oznacza to jednak, że wszystkie kontrakty w tej kategorii należy ująć identycznie. Audytor będzie oceniał pełny zestaw praw i obowiązków stron.

Own-use trzeba poprzeć danymi

Intencja zarządu może być punktem wyjścia do analizy. Nie zastępuje jednak danych potwierdzających, że kontrakt został zawarty i jest nadal utrzymywany zgodnie z oczekiwanymi potrzebami jednostki.

Audytor może zapytać:

• jakie jest historyczne zużycie energii, 
• jak kształtuje się zużycie w poszczególnych godzinach, miesiącach i sezonach, 
• jak profil odbiorcy porównuje się z produkcją farmy wiatrowej lub fotowoltaicznej, 
• jak często pojawiają się nadwyżki, 
• jaka część niewykorzystanej energii jest sprzedawana, 
• czy po sprzedaży nadwyżek spółka dokonuje później zakupów energii na tym samym rynku, 
• czy prognozy są zgodne z budżetem, planami produkcyjnymi i strategią zarządzania energią, 
• czy faktyczny sposób wykonania kontraktu odpowiada wcześniejszemu memorandum księgowemu. 

Stanowisko dotyczące own-use powinno zatem łączyć analizę umowy z analizą danych operacyjnych.

Co zmieniło się od 1 stycznia 2026 r.?

Dla okresów rocznych rozpoczynających się 1 stycznia 2026 r. lub później obowiązują zmiany MSSF 9 i MSSF 7 dotyczące kontraktów odnoszących się do energii elektrycznej zależnej od warunków naturalnych. Chodzi o kontrakty, w których ilość energii zmienia się dlatego, że jej produkcja zależy od warunków pozostających poza kontrolą jednostki, na przykład od pogody. Zmian nie należy stosować przez analogię do innych rodzajów umów. 

W przypadku określonych umów zakupu energii zależnej od warunków naturalnych sprzedaż niewykorzystanej energii nie musi automatycznie wykluczać own-use. Może tak być, gdy konstrukcja rynku wymusza sprzedaż nadwyżki, a jednostka była i nadal spodziewa się być nabywcą netto energii w okresie obowiązywania kontraktu.

Przy ustalaniu, czy jednostka jest nabywcą netto, należy uwzględnić racjonalne i możliwe do potwierdzenia informacje o przeszłych, bieżących i oczekiwanych transakcjach. W analizie historycznej „rozsądny okres” nie może przekroczyć 12 miesięcy. 

Zmiany nie eliminują potrzeby analizy. Przeciwnie, zwiększają znaczenie ewidencji:

• ilości energii niewykorzystanej w momencie dostawy, 
• sprzedaży tej energii, 
• późniejszych zakupów dokonanych w celu zrównoważenia wcześniejszej sprzedaży, 
• przyczyn powstawania nadwyżek, 
• sezonowości produkcji i zapotrzebowania. 

Dlaczego roczny wolumen może prowadzić do błędnych wniosków?

Dwie umowy mogą przewidywać taki sam roczny wolumen energii, a mimo to powodować odmienne skutki księgowe.

Przykładowo spółka przemysłowa może w skali roku zużywać więcej energii, niż wynosi produkcja objęta PPA. Nie oznacza to jeszcze, że jest w stanie wykorzystać energię w każdym przedziale dostawy.

Produkcja fotowoltaiczna koncentruje się w określonych godzinach dnia i miesiącach roku. Produkcja wiatrowa zależy od innych warunków pogodowych. Zapotrzebowanie odbiorcy może być natomiast uzależnione od liczby zmian produkcyjnych, sezonowości sprzedaży, postojów technicznych lub planowanych inwestycji.

Dlatego audytor może oczekiwać danych o większej szczegółowości niż roczna suma MWh. W zależności od konstrukcji kontraktu potrzebne mogą być profile: godzinowe, dobowe, miesięczne lub sezonowe. 

Szczegółowość powinna odpowiadać sposobowi dostawy i rozliczenia energii przewidzianemu w umowie.

Co z umowami po stronie producenta lub sprzedawcy energii?

Szczególne regulacje dotyczące ustalania statusu nabywcy netto odnoszą się do określonych kontraktów zakupu energii zależnej od warunków naturalnych.

Producent lub sprzedawca nadal musi przeprowadzić analizę według ogólnych zasad MSSF 9, uwzględniając swoje oczekiwane potrzeby sprzedażowe. Szczególnych przepisów dotyczących nabywcy netto nie należy przenosić automatycznie na stronę sprzedażową ani na inne kontrakty. 

W praktyce oznacza to potrzebę ustalenia między innymi:

• czy wolumen objęty PPA odpowiada oczekiwanej produkcji, 
• czy producent posiada praktykę odkupywania energii w celu wykonania umowy,
• jak kontrakt odnosi się do pozostałego portfela sprzedażowego, 
• czy zobowiązania dotyczące wolumenu są stałe, czy zależą od produkcji instalacji, 
• czy sposób realizacji umowy pozostaje zgodny z pierwotnym celem jej zawarcia.

Jakich dokumentów można spodziewać się na liście audytora?

Zakres będzie zależał od istotności umowy i przyjętej kwalifikacji. Warto jednak przygotować przynajmniej:

• Podpisaną umowę wraz z aneksami, załącznikami i dodatkowymi ustaleniami.
• Opis fizycznych i finansowych przepływów wynikających z PPA. 
• Zestawienie kluczowych warunków kontraktu. 
• Analizę możliwości rozliczenia netto. 
• Memorandum dotyczące zakresu MSSF 9 i own-use. 
• Dane historyczne o produkcji, zużyciu i sprzedaży nadwyżek. 
• Prognozy na okres dalszego obowiązywania umowy. 
• Wyjaśnienie źródeł i procesu zatwierdzania prognoz. 
• Uzgodnienie danych z budżetem, planem operacyjnym i systemami księgowymi. 

Opis zmian w umowie lub sposobie jej wykonywania od czasu przygotowania wcześniejszej analizy. 

Przy badaniu istotnych szacunków audytor koncentruje się na metodzie, danych i założeniach oraz stosuje zawodowy sceptycyzm. Z tego powodu sama konkluzja w memorandum może nie wystarczyć, jeżeli nie można odtworzyć danych, na których została oparta. 

Najczęstsze słabe punkty analizy PPA

1. Kwalifikacja oparta na nazwie umowy. Określenie „physical PPA” nie stanowi samo w sobie uzasadnienia zastosowania own-use.
2. Analiza wyłącznie na poziomie rocznym. Roczna suma energii może ukrywać powtarzające się nadwyżki w krótszych przedziałach dostawy.
3. Brak danych o niewykorzystanej energii. Spółka wie, ile energii kupiła, lecz nie potrafi wskazać, jaka część została sprzedana i dlaczego.
4. Różne prognozy w różnych działach. Treasury, controlling, zespół odpowiedzialny za energię i dział księgowy korzystają z innych wersji danych.
5. Memorandum nieaktualizowane po zmianie umowy. Aneks dotyczący ceny, wolumenu, bilansowania albo rozwiązania kontraktu może zmienić wcześniejszy wniosek.
6. Brak porównania prognoz z wykonaniem. Stanowisko zostało przygotowane przy podpisaniu umowy, ale nie jest później weryfikowane na podstawie rzeczywistych danych.
7. Rozpoczęcie analizy dopiero podczas finalizacji audytu. Wtedy może zabraknąć czasu na zebranie profili wolumenowych, przygotowanie wyceny lub uzgodnienie stanowiska w grupie.

Dlaczego warto przeprowadzić przegląd umowy przed audytem?

Wczesny przegląd pozwala ustalić, jakie pytania trzeba rozstrzygnąć i jakie dane należy zacząć gromadzić.

Spółka może dzięki temu:

• wcześniej poznać możliwy sposób ujęcia kontraktu, 
• zidentyfikować zapisy wymagające dodatkowej analizy, 
• przygotować stanowisko dotyczące own-use, 
• uzgodnić jedną wersję prognoz, 
• zbudować proces rejestrowania nadwyżek i zakupów równoważących, 
• ocenić, czy potrzebna będzie wycena instrumentu finansowego, 
• ograniczyć ryzyko korekty przygotowywanej pod presją czasu, 
• sprawniej odpowiadać na pytania audytora. 

Najwięcej możliwości daje przegląd wykonany przed podpisaniem PPA. Na tym etapie skutki księgowe mogą zostać uwzględnione podczas negocjowania zapisów dotyczących wolumenu, nadwyżek, bilansowania i ceny.

Jeżeli umowa została już podpisana, przegląd przed zamknięciem okresu nadal pozwala uporządkować dane i przygotować argumentację przed rozpoczęciem badania.

Podsumowanie

Klasyfikacja PPA nie zależy od jednego postanowienia ani od samego faktu fizycznej dostawy energii. Audytor będzie analizował konstrukcję umowy, możliwość rozliczenia netto, sposób jej wykonywania oraz zgodność zakontraktowanego wolumenu z oczekiwanymi potrzebami jednostki.

Kluczowe znaczenie mają dane. To one powinny potwierdzać wniosek dotyczący MSSF 9 i own-use.

W drugiej części cyklu wyjaśnimy, co dzieje się po ustaleniu kwalifikacji kontraktu: jak wycenia się PPA, czego audytor będzie oczekiwał od modelu, kiedy można zastosować rachunkowość zabezpieczeń oraz jak przygotować dokumentację i ujawnienia.